Materialisme

Het relaas van een sombere decembermaand

Trends komen en gaan, doorgaans zonder mijn medeweten, maar aan de recente ziektegolf wist ik helaas niet te ontsnappen. Gelukkig ben ik net op tijd voldoende hersteld voor een belangrijk weekend in de Duitse ploegencompetitie, met twee rechtstreekse duels tegen titelconcurrenten.

Ook de rit naar Mülheim, in het hart van het Ruhrgebied, verloopt niet zonder slag of stoot. Eerst wordt ondergetekende om onduidelijke redenen de toegang ontzegd tot de Antwerpse parking waar we hebben afgesproken, om daarna ruim anderhalf uur te worden opgehouden in de zee van forenzen te midden van de Oosterweelwerken. Wanneer we de files eindelijk achter ons laten en een korte sanitaire stop inlassen, gunt chauffeur GM Koen Leenhouts ons een glimp in zijn complexe psyche. Hoewel de toegangspoortjes van de toiletten in het tankstation wagenwijd open staan, maakt hij er toch een punt van om te betalen. Misschien hoopt hij zo publiekelijk afstand te nemen van het stereotype van de gierige Hollander, best een goede return on investment voor 90 eurocent.

Bij aankomst in het uiterst gezellige hotel Friederike wordt meteen duidelijk dat er een strikte hiërarchie heerst in het team. Terwijl IM Sim Maerevoet en ikzelf moeten vrede nemen met een standaardkamer, krijgt Koen een balzaal toebedeeld met een podium van waarop hij kan neerkijken op de modale medemens, zoals het een grootmeester betaamt. Zo heeft de erosie van de egalitaire samenleving ook de schaakwereld bereikt.

Gelukkig zijn ook de standaardkamers in hotel Friederike heel fraai

Ons geduld wordt verder op de proef gesteld in het Italiaanse restaurant waar we onze intrek nemen. De alom geprezen kerstmarkt heeft heel wat mensen naar het stadscentrum gelokt, en dat vertaalt zich in het tempo van de bediening. De pasta smaakt me ook op het late uur, maar de verhoopte glühwein komt er niet meer.

De ochtend erop begint met verontrustend nieuws van het thuisfront: de goede Sint heeft geen gevolg gegeven aan mijn vraag voor een een nieuw witrepertoire. Dat zijn zorgen voor morgen, want vandaag heb ik zwart.

Ploeteren

Thuisploeg SV Mülheim Nord tuimelde vorig jaar na 20 jaar uit de Bundesliga, en hoopt zich snel terug bij de schaakelite te voegen. Het liep al wat averij op in de eerste ronde, maar deze keer wordt niets aan het toeval overgelaten en hun sterkste 8 spelers tekenen present in het lokale zwembad.

Mijn ploeggenoot GM Mircea Parligras blaakt van het zelfvertrouwen wanneer we het gebouw binnenwandelen. Hij heeft naar eigen zeggen goede ervaringen met schaken in lege kuipen van zwembaden, blijkbaar niet ongebruikelijk in zijn thuisland Roemenië. Deze keer loopt het echter niet zo’n vaart.

Ik neem het op het laatste bord op tegen de lokale GM Daniel Hausrath, met wie ik reeds enkele robbertjes heb uitgevochten. Hoewel de balans in evenwicht is, heeft hij ontegensprekelijk het mentale voordeel. Hij puurde uit de vorige twee ontmoetingen immers telkens een halfje meer dan had gemogen, waardoor ik dit keer extra op mijn hoede ben.

Foto van onze ploegkapitein Peter Noras

Net voor aanvang van de partijen doet onze excentrieke eerstebordspeler GM Paweł Teclaf een beroep op de collectieve kennis van de 12 grootmeesters en 4 internationale meesters die zich in het zaaltje hebben verschanst. Hij heeft zonet een glas water gedronken, en vraagt zich luidop af of het gerucht klopt dat het gevaarlijk is om kort daarna een appel te eten. Het verlossende antwoord komt er niet, dus houdt de regerende Poolse kampioen het veiligheidshalve bij Mars en Twix voor de duur van de partij.

Hausrath (2435) - Vandenbussche (2401)
2. Bundesliga Nord, 2025

Hoewel mijn tegenstander de partij niet al te ambitieus aanvat, verloopt de openingsfase niet geheel vlekkeloos. Ik neem mijn voornemen om het zelf ook rustig aan te doen iets te letterlijk, en beland in een passieve doch solide stelling. In de diagramstelling is er objectief gezien weinig aan de hand, maar gezien de zwaktes op de lichte velden is enige voorzichtigheid toch geboden.

Hoe kan zwart zijn stukken slim hergroeperen?

16..♗xb5? Ik dacht ten allen koste te moeten vermijden dat wit een paard op f5 kan neerplanten, en zag geen andere manier om dat te doen dan bewust deze positionele fout te maken. De juiste voortzetting is nochtans verre van onoverkomelijk, na 16..♗c8 17.♘f5 a6 18.♘a3 h6! houdt zwart de witte dame op afstand, en is de stelling in evenwicht. 17.axb5 ♘e7 18.♗f1 ♕c7 19.♘f3 ♘c8 20.♕c2 ♖e8 21.♖a4 ♘d6 22.♘d2 De voorbije zetten is duidelijk geworden dat wit de stelling stevig onder controle heeft, al blijft zijn voordeel binnen de perken. In de wederzijdse tijdnoodfase die reeds stilaan is aangebroken, blijf ik echter te passief spelen en word volledig in de tang genomen. Wanneer de tijdcontrole is aangebroken, is de situatie reeds uitzichtloos.

Hoe plukt wit de vruchten van zijn totale dominantie?

Het is lang geleden dat ik nog tegen zo’n miserabele stelling heb moeten aankijken. Gelukkig word ik snel uit mijn lijden verlost na 47.♕f6+! met materiaalwinst, aangezien zwart op een pijnlijke manier mat loopt na ♔h6 48.♕xg6+ fxg6 49.♖xg6#. Ik spartel tegen beter weten in nog even tegen in een toreneindspel met een stuk minder, maar mijn ervaren tegenstander haalt het punt gedecideerd binnen. 1-0

Zo werd het een frustrerende namiddag aan de boorden van de Ruhr, ook zuurpruimen worden immers niet graag uitgeperst als een citroen. Het feit dat op de andere zeven borden reeds eerder de vredespijp werd gerookt, doet de eerste nederlaag in tien partijen nog harder binnen komen.

Daar waar onze ploegopstellingen doorheen het seizoen steevast worden onderworpen aan een rigide rotatiesysteem, zijn de restaurantkeuzes veel standvastiger. We likken onze wonden in hetzelfde restaurant dat gisteren ons geduld uitvoerig op de proef stelde, al gaat het vanavond een pak vlotter. De mojito, wijn en scampi te midden van de conversaties over videospelletjes verdrijven de teleurstelling langzaam maar zeker naar het achterplan.

Graaicultuur

Wanneer we ‘s anderendaags terug op het strijdtoneel verschijnen, wordt duidelijk dat de organiserende club gisteren iets te diep in de geldbuidel heeft moeten tasten om ons partij te geven. De dranken en versnaperingen waar de verwende spelers in de Duitse competitie kosteloos van kunnen genieten, worden vandaag niet aangevuld. Hetzelfde lot is beschoren voor het toiletpapier.

Ook onze tegenstanders van SV Erkenschwick 23 gooien het over een andere boeg tegenover gisteren en hebben hun ploeg op twee borden versterkt, waaronder op dat van mij.

Vandenbussche (2401) - Van Beek (2290)
2. Bundesliga Nord, 2025

Ik heb er weinig baat bij om mijn tegenstander te laten illustreren wat hij heeft voorbereid, en speel voor het eerst ooit de Glek-variant van het vierpaardenspel. Zwart kan de stelling op verschillende manieren in evenwicht houden in deze obscure variant, maar het leidt doorgaans wel tot interessante stellingen met wederzijdse kansen. Dat is ook vandaag het geval, zeker wanneer ik de controle over de witte velden aanschroef, en zo mijn tegenstander uitnodig om de handschoen op te nemen.

15..f5!? De scherpste voortzetting, waarachter redelijk wat rekenwerk schuilgaat. 16.exf5 ♕xf5 Spectaculaire alternatieven kosten te veel materiaal, na bijvoorbeeld 16..♗xf2+?? 17.♔xf2 ♖xf5+ 18.♕xf5 ♕xf5+ 19.♔g1 wint wit makkelijk. 17.♘e4 ♗h5? De logica zelve, maar vanuit praktisch oogpunt misschien reeds de verliezende zet. Na het veel sterkere 17..♗e6 18.♔h2 is de stelling dynamisch gebalanceerd. 18.♕d2

Op het eerste gezicht heeft zwart een aantrekkelijke actieve stelling, maar er zijn concrete tactische problemen. Wit dreigt niet alleen de zwartveldige loper te slaan, want ook de witveldige loper komt in de problemen na bijvoorbeeld 18..♗e7? 19.♘g3 ♕g6 20.♗xc6! bxc6 21.♖xb8 ♖xb8 22.♖xe5 met stukwinst. De enige voortzetting die de partij niet in een beslissende plooi legt, is 18..♗d6 19.♘g3 ♕g6 20.♗e4 ♘d4! 21.♗xg6 ♘f3+ 22.♔g2 ♘xd2 23.♗xh7+ ♔xh7 24.♗xd2 met prima kansen voor wit om zijn pluspion ten gelde te maken in het eindspel.

Los van het feit dat de stelling niet makkelijk te doorgronden is, denk ik dat mijn tegenstander hier te prooi valt aan het concept van sunk cost fallacy. Het perspectief op een beslissende koningsaanval heeft al te veel tijd en energie gekost om het nog over een andere boeg te gooien.

18..♘d4? Zwart gooit alle kaarten op tafel, maar de witte koning is veiliger dan het lijkt. 19.♘xc5 e4 Ik vermoed dat mijn tegenstander oorspronkelijk 19..♘f3+ 20.♗xf3 ♗xf3 van plan was, maar het koele 21.♔h2 roept de zwarte aanval prompt een halt toe. Na het logische 19..♖f6 huppelt het gulzige paard op tijd terug naar zijn koning en is ook na 20.♘e4 ♖g6 21.♘g3 geen sprake van een aanval meer. 20.♘xe4 ♘f3+ 21.♗xf3 ♗xf3 22.♔h2 ♖be8 23.♘g3 Alle potentiële dreigingen zijn geneutraliseerd, en wit staat gewoon een stuk voor. Mijn tegenstander gooit dan ook enkele zetten later de handdoek in de ring. 1-0

Soms werkt ambitie verblindend, en wordt het genadeloos afgestraft. Meestal zit ik aan de andere kant van zo’n debacle, dus is dit mooi meegenomen. Ook mijn ploeggenoten zijn overwegend succesvol, en de ploegoverwinning wordt vlot binnengehaald. Daarmee hebben we de zaken, ondanks onze uitschuiver van gisteren, nog steeds in eigen hand in het klassement.

Nu ik voor de verandering eens vrij snel klaar ben, heb ik de tijd om langs de andere borden te flaneren. Daarbij valt mijn oog op een fascinerend eindspel dat zich voltrekt in het andere duel van de dag.

Zelbel (2463) - Šarić (2465)
2. Bundesliga Nord, 2025

De witspeler, die hier in acute tijdnood verkeert, moet hier initieel een zucht van opluchting hebben geslaakt. Het ziet eruit alsof de gevaarlijke zwarte vrijpion verloren gaat, waarna de vrede snel kan worden getekend. Zijn Kroatische tegenstander heeft echter bloed geroken, en beslist zonder verpinken om het karakter van de stelling radicaal te veranderen.

31..♖d2!? 32.♗xb5 c2 33.♗f1 Wit staat een vol stuk voor, maar al zijn stukken staan bevroren op de onderste rij. Dat wil niet zeggen dat zwart bij de pakken kan blijven zitten, want wit kan in de komende zetten verbonden vrijpionnen maken op de koningsvleugel. 33..a5 34.♔g1 c5 35.g4 Nu de witte pionnen aan hun opmars zijn begonnen, is het kritieke moment in dit bijzondere eindspel aangebroken.

Hoe gaat zwart om met de opmars van de witte vrijpionnen?

35..c4?? De ervaren zwartspeler moet hebben gedacht dat dit won, want hij speelde dit heel gedecideerd en zonder enige tijd te nemen. Hij had beter beroep kunnen doen op het klein kwartier bedenktijd dat hem nog restte tot de tijdcontrole, want de resulterende pionnenrace wint voor wit. 36.bxa4 a4 37.c5 a3 38.c6 ♔e8 39.c7 ♔d7 40.g5 Wit opent het tweede front. fxg5 41.fxg5 ♔xc7 42.g6 ♔b6 Zwart komt een tempo te kort na 42..a2 43.g7 a1♕ 44.♖xa1 ♖d1 45.g8♕ ♖xa1 46.♕g7+ en zelfs de toren gaat verloren. 43.g7 ♖d8 44.♖xc2 en wit won makkelijk.

Gegokt en verloren, maar dat had niet gehoeven. Het door zwart gespeelde idee is juist, maar hij maakte een denkfout bij de uitvoering. Zoals in de partij duidelijk werd, kan de zwarte koning beide vrijpionnen niet afstoppen. Net daarom staat zijn koning op de achterste rij op de slechtst mogelijke plaats, want daar zal hij vroeg of laat een tempo verliezen door promotie, met schaak. Aangezien wit niets anders kan doen dan zijn pionnen opspelen, kan zwart zich permitteren om de koning rustig te verbeteren en na 36..♔g7 37.h4 c4 38.bxc4 a4 39.c5 a3 40.c6 a2 41.c7 ♖d1 42.c8♕ ♖xc1 moet wit eeuwig schaak geven.

Wie de sectie over geduld in het eindspel uit mijn vorig artikel aandachtig heeft gelezen, vond misschien een makkelijkere oplossing. Dit is namelijk ook zo’n situatie waar zwart kan standhouden door slim “niets te doen”. Na bijvoorbeeld 35..♔g8 36.h4 ♔g7 37.g5 f5 38.h5 ♔g8 39.h6 ♔h7 kan wit zijn stelling niet meer verbeteren. Er rest enkel nog een ultieme winstpoging met 40.♖xc2! ♖xc2 41.♗d3 ♖c1+ 42.♔g2 ♔g6 43.♗xf5+! ♔xf5 44.h7 ♖c2+ 45.♔g3 ♖c3+ 46.♔g2 (Natuurlijk niet 46..♔h4?? ♖c1 en zwart wint) ♖c2+ met eeuwig schaak.

Fata morgana

De laatste ploegenwedstrijd van het kalenderjaar brengt me een regelrechte rotweek later naar Rotterdam, waar we met het noodlijdende Charlois Europoort de Stukkenjagers uit Tilburg ontvangen. Met deze ronde overschrijden we het middelpunt van de competitie, en daarmee is de tijd voor excuses ook officieel voorbij. Deze match moet absoluut gewonnen worden om het degradatiespook op afstand te houden.

Baselmans (2268) - Vandenbussche (2401)
KNSB Competitie, 2025

Mijn sympathieke tegenstander heeft een interessant idee ontkurkt in de afruilvariant van het Frans en hoewel ik reeds na vier zetten out of book ben, kijk ik toch tevreden terug op de vroege openingsfase. Mijn buikgevoel geeft terecht aan dat er in onderstaande stelling een pril sleutelmoment in de partij is aangebroken.

Wat is de beste manier om de zwarte stukken te ontwikkelen?

10..b6?! De slechte loper op deze manier ontwikkelen is logisch, maar hier gewoon te traag. Ik wou heel graag de sterkste zet 11..♘d7 spelen, maar had de fijne pointe gemist dat zwart na 12.g4 ♘b6! kan spelen, aangezien zwart wint na 13.gxf5?? ♘c4 14.♕d3 ♗xf4+ 15.♘xf4 ♖e3 en de dame zit ingesloten. 11.g4 ♗xf4 12.♕xf4 ♘xh4??

Op de valreep nog een serieuze kanshebber op de prijs van slechtste zet van het jaar. Ik kan niet goed vatten wat me heeft bezield want zelfs al zou er geen directe weerlegging voorhanden zijn, is dit gewoon veel te riskant.

13.♕h2 ♕g5 14.♔b1? Het is opmerkelijk dat zowel ik als mijn tegenstander niet in de smiezen hadden dat wit op slag wint na 14.♘ce2 ♖xe2 15.♕xe2 ♕xf4+ 16.♔b1, terwijl ook het iets complexere 15.♗xe2 ♘g6 16.♕xh7+ ♔f8 17.♔b1 ♕xf4 18.♗d3 wint. h6 15.♗e2 ♗a6 16.♘d3? Creatief, maar veel sterker was 16.♖df1! met het idee ♘g6 17.♘h5 waarna de f-pion aan een dodelijke opmars kan beginnen. Nu komt zwart met reeks accurate zetten helemaal terug in de partij. ♗xd3 17.f4 ♖xe2! 18.♘xe2 ♗xc2+ 19.♔xc2 ♕xg4 20.♕xh4 ♕e2+ 21.♔b1 ♘d7 22.♖dg1 Zwart heeft niet minder dan drie pionnen buit gemaakt voor de kwaliteit, maar alle pijlen staan op zijn koning gericht.

Hoe kan zwart de dreiging ♖xg7+ neutraliseren?

22..♕e6? Gebaseerd op een foute inschatting van het eindspel dat mijn tegenstander gelukkig tot twee maal toe zal afslaan. De enige juiste verdediging is 22..♔f8! 23.♖xg7 ♕e4+ 24.♔a1 ♕xh1+ 25.♕xh1 ♔xg7 waarna zwart een vesting te pakken heeft. 23.♔a1?? Pas na de partij kwam de realisatie bij beide spelers dat het eindspel na 23.♕xh6 ♕xh6 24.♖xh6 g6 25.f5 ♔g7 26.♖h2 op zijn minst veel beter is voor wit. ♕f6?? Zwart staat niet slechter na ♔h7 of mijn initieel idee ♔f8, en de partij ligt terug helemaal open. 24.♕xf6? De laatste fout van de partij. Wit kan hetzelfde voordelig eindspel induiken als op de vorige zet met 24.♕xh6, waarna de zwarte stukken veel passiever blijven dan in de partij. ♘xf6 25.♖xh6 g6 26.f5 ♔g7 27.♖h2 ♘e4 Het ijzersterke paard maakt een wereld van verschil tegenover de andere versie van het eindspel, en de jonge Nederlander deed er allicht goed aan om met enkele accurate zetten remise af te dwingen. 28.fxg6 fxg6 29.♖c2 c5 30.dxc5 bxc5 31.♖cg2 g5 32.♖xg5+ ½-½

In alle opzichten een draak van een partij, waarvoor ik met een half punt uiterst goed wordt bedeeld. Iedereen heeft wel eens recht op een slechte partij, maar ik had eigenlijk pas na de partij door hoe pover ik had gespeeld. Vervelend.

Tot overmaat van ramp ben ik niet de enige speler uit het team die een moeilijke namiddag beleeft, en we gaan opnieuw de boot in. Het mes staat nu echt op de keel, maar er resten ons nog vier ronden om het tij te keren. Een gewond dier is des te gevaarlijker.

Kerstschaak

Niettegenstaande dat mijn speelniveau deze maand zeer bedenkelijk is gebleken, heb ik op de valreep beslist om net voor het jaareinde nog een paar extra partijen te betwisten. Ik zal mijn vele landgenoten vervoegen in het open toernooi van Béthune van 26 tot 30 december, en er op zoek gaan naar een beter vormpeil. Zo heb ik ook meteen een excuus om een glaasje minder te drinken tijdens de kerstfestiviteiten. Schol!